Dolina Serre Chevalier we francuskich Alpach Wysokich

Na tegoroczne wakacje wybraliśmy sobie rejon najbogatszy na świecie w zegary słoneczne, czyli Hautes Aples we Francji. A skoro rejon jest tak bardzo zasobny w zegary, konieczny był jakiś system – plan, według którego dotrzemy z aparatem do jak największej ilość słoneczników. Do tego dochodził czynnik wartości historycznej ogromnej części zegarów, które powstawały tam przez kolejnych kilka stuleci zaczynając od wieku XVI. Jako że głównym źródłem inspiracji do wybrania tego właśnie kierunku była książka Jeana-Marie Hometa i Francka Rozeta "Candans solaires du Brianconnais", postanowiliśmy odwiedzać górskie słoneczniki zgodnie z systemem prezentacji z owej pozycji. W praktyce oznaczało to podzielenie mapy okolicy na doliny, wzdłuż których zebrały się wszystkie mniejsze i większe miejscowości, co stanowiło wybór najbardziej oczywisty i naturalny.

Piwny zegar słoneczny

Nasz wielki gnomonik Tadeusz Przypkowski nie zostawił po sobie żadnych książek traktujących o zegarach słonecznych, jeśli nie liczyć kilku krótkich rozpraw i analiz (np. tablicy matematycznej Kopernika na Zamku w Olsztynie). Za to do dziś podziwiać można kilkanaście słoneczników jego dzieła rozsianych po całej Polsce. W latach 60. Przypkowski wpadł na nowatorski pomysł stworzenia niecodziennego zegara, którego wizerunek umieścił na... podstawce do piwa. Służyć to zapewne miało promocji napojów z browaru w Jędrzejowie, a także samych zegarów słonecznych. Wyczuć tu można także wyjątkowe poczucie humoru Przypkowskiego – to jakby mówił "Najpierw spokojnie wypij swoje piwo, a potem sprawdź czy aby nie pora wracać do domu. Jeśli dasz radę wyciąć i skleić gnomon, to nadajesz się na spotkanie ze swoją lepszą połową czekającą już w domu".

Brianconnais we Francji – wakacje w zegarowym raju

Prowincja Hautes Alpes, czyli Alpy Wysokie we Francji, to prawdziwy raj dla miłośników sportów zimowych, pieszych wycieczek po górach, wypraw rowerowych, spływów pontonowych i wielu innych form aktywnego spędzania czasu. Alpy to także zagłębie produkcji serów wszelkiego rodzaju, koloru i... aromatu. Jest to wreszcie największe na świecie skupisko zegarów słonecznych. Francja i bez tego obszaru przoduje w ilości słoneczników na swoim terenie – zeszłoroczne podsumowanie informuje o ponad 25 000 zegarów, z czego aż 1500 znaleźć można właśnie w Hautes Alpes.

Zegary słoneczne Tadeusza Przypkowskiego w Greenwich (cz. 2)

Pod koniec lat 60. ubiegłego stulecia w Królewskim Obserwatorium w Greenwich zrodził się pomysł na budowę serii zegarów słonecznych, które miały ilustrować rozmaite rodzaje linii godzinowych występujące na naściennych słonecznikach Anglii. Władze zwróciły się do dr Tadeusza Przypkowskiego z prośbą o wykonanie stosownych wyliczeń i projektów, na podstawie których później zegary wykonano. Przypkowski uchodził za światowego formatu autorytet w temacie gnomoniki i naturalnym było, żeby to właśnie jemu owo zadanie zlecić. Trudno dziś dojść faktów będących przyczyną wykonania zegarów z drewna, zamiast – jak zaplanował Przypkowski – z marmuru. Wiadomo jednak, że po kilku latach drewno uległo wpływom często w Anglii mokrej pogody i ostatecznie wszystkie oprócz jednego zostały zdjęte by nigdy już nie wrócić na swoje pierwotne miejsca. Przedstawiamy kolejną partię historycznych słoneczników Greenwich, które w tym istotnym dla dzisiejszego układu świata miejscu zostawiły nasz polski akcent.

Ze studiów nad instrumentarium astronomicznym Kopernika

Autor przedstawia wykonane pod swoim kierunkiem w naturalnych wymiarach rekonstrukcje instrumentów astronomicznych, jakich Mikołaj Kopernik używał dla swych obserwacji, wyjaśniając, iż zasadniczą podstawą do tych studiów i rekonstrukcji są własne mniej lub więcej szczegółowe opisy tychże instrumentów, zamieszczone przez Kopernika w dziele De revolutionibus orbium coelestium. Nie są to przyrządy przez niego wynalezione, gdyż ich zasady teoretyczne powstały jeszcze w starożytności i wszystkie były używane już przez Ptolemeusza oraz jego dawniejszych poprzedników (Hipparch, Eratostenes). Poza samym Kopernikiem trzeba było sięgnąć i do źródeł nieco starszych oraz współczesnych, a także późniejszych, chociaż te ostatnie ograniczają się tylko do krótkiego okresu pokopernikowskiego, gdyż Kopernik był ostatnim z wielkich astronomów, którzy do swych obserwacji używali jedynie dawnego instrumentarium antycznego.

Świętokrzyskie zegary tym razem bez słońca

Ostatnim razem nie udało mi się zrealizować wszystkich punktów wyprawy po zdjęcia zegarów słonecznych regionu, więc postanowiłem dokończyć to dzieło w osobnym wypadzie. Jak się okazało i ten cel stał nieco za daleko od zakresu moich możliwości. Nowe wczepiane pedały i specjalne buty rowerowe miały pomóc w jeździe i faktycznie pomogły, jednak niewystarczająco, gdyż z każdym kolejnym podjazdem mięśnie stopniowo kapitulowały. W tym rejonie Góry Świętokrzyskie robią już co chcą, a nie wszystkie drogi wybudowano w dolinach. Technika zatem nie na wiele się zdała – po przejechaniu 100 km niestety miałem już kompletnie dość i musiałem się wycofać.

Łowy u podnóża Gór Świętokrzyskich

W ostatnią sobotę wsiadłem z rowerem do pociągu i pojechałem ze Stolicy do Szydłowca. Plan był taki, żeby objechać kilka okolicznych miast i wiosek, w których według naszego Katalogu powinny być zegary słoneczne, i po wszystkim wrócić do Warszawy z Kielc. Niestety planowanie palcem po mapie bywa zdradliwe, gdyż nie widać tam tych wszystkich mniejszych i większych kilometrów, które czają się na drogach i tylko czyhają na naiwnego podróżnika :) Wydawało mi się, że to trasa na jakieś 120-140km, ale gdy przejechałem 90km i nadal nie było widać półmetka, postanowiłem zawrócić. Na szczęście nie bez łowieckich sukcesów na koncie.

Szukając zegarów na Suwalszczyźnie

Zapowiadana wcześniej weekendowa wyprawa w okolice Suwałk dobiegła końca, a wszystkie cele zostały zdobyte. Muszę od razu powiedzieć, że rejony te okazały się doskonale zagospodarowane – czyli odwrotnie niż się spodziewaliśmy. Wraz z Zegarynką oczekiwaliśmy tam raczej piszczącej biedy i okien zabitych deskami.

Zegary słoneczne Tadeusza Przypkowskiego w Greenwich (cz. 1)

Wiele osób się zgodzi, że najciekawszy zespół zegarów słonecznych istniał w Greenwich w latach 60. Wtedy to Narodowe Muzeum Morskie zleciło wykonanie serii słonecznych czasomierzy ściennych, które miały ozdobić kilka południowych i wschodnich ścian budynków dawnego Obserwatorium Królewskiego. Zadaniem tych zegarów było proste i obrazowe wyjaśnienie różnych sposobów wykonywania słoneczników. To tak, jakby wszystkie możliwe rodzaje linii godzinowych towarzyszące złożonym zegarom słonecznym, odejmować jeden za drugim i umieszczać na osobnych tarczach.

Kompas dla polskiej wsi okresu baroku

Już w średniowieczu podjęto w Europie pierwsze próby upowszechnienia zegarów słonecznych – papież Sabinian w 606 roku nakazał umieszczanie na kościołach zegarów służących do regulowania porządku liturgicznego. Tereny dzisiejszej Polski w tamtym czasie zamieszkiwały słowiańskie plemiona o własnym systemie wierzeń, a papieski edykt w żaden sposób się do nich nie odnosił. Dopiero pod koniec pierwszego tysiąclecia plemiona te zjednoczył Mieszko I stając się pierwszym królem nowego państwa, co przypieczętował przyjęciem przez Polskę chrztu. Wiele lat jednak minęło, zanim kościół stał się integralnym elementem krajobrazu. Świat chrześcijański, który powstał na podwalinach Cesarstwa Rzymskiego, oznaczał rozwój techniki i postęp cywilizacyjny. Można więc śmiało powiedzieć, że mieliśmy na starcie pewne opóźnienie w stosunku do południowej i zachodniej części Europy, gdzie do dziś istnieją zabytki gnomoniczne dowodzące efektywności papieskiego edyktu. Jedyne na terenach polskich i zachowane do dziś kościelne zegary słoneczne zobaczyć można na świątyni w Stróżyskach.